Insecticideresistentie bij muggen: hoe die ontstaat

Muggen worden al tientallen jaren met insecticiden bestreden: behandelde netten, residueel spuiten binnenshuis, sprays en spiralen. Wereldwijd worden ze minder gevoelig voor die insecticiden. Onderzoekers hebben resistentie gedocumenteerd in veel regio's en soorten, en volksgezondheidsprogramma's houden er inmiddels rekening mee.

Hoe insecticiden op muggen inwerken

• Pyrethroïden, synthetische verwanten van de pyrethrinen uit chrysantenbloemen, houden de natriumkanalen in de zenuwen van het insect open en veroorzaken verlamming. Ze zijn de belangrijkste klasse op behandelde netten.
• Organochloorverbindingen zoals DDT werken op dezelfde kanalen, op een andere plek. Het gebruik ervan is sterk afgenomen omdat ze lang in het milieu blijven.
• Organofosfaten en carbamaten blokkeren het enzym acetylcholinesterase, waardoor het zenuwstelsel overprikkeld raakt.
• Neonicotinoïden bootsen nicotine na op de acetylcholinereceptoren. Ze worden zelden gebruikt voor residueel spuiten, maar worden besproken als partner bij rotatie.

Wat deze klassen gemeen hebben, is het doelwit: het zenuwstelsel van het insect.

Hoe resistentie ontstaat

Elke keer dat een populatie wordt blootgesteld, geven de individuen die overleven door wat hen hielp te overleven. Over vele generaties verschuift de populatie. Er zijn drie hoofdroutes.

• Resistentie op de aangrijpingsplaats: mutaties veranderen het eiwit waaraan het insecticide bindt, zodat het minder goed bindt.
• Metabole resistentie: het insect maakt meer van de enzymen die het insecticide afbreken voordat het kan werken.
• Gedragsresistentie: het insect verandert wanneer en waar het zich voedt of rust, en mijdt behandelde oppervlakken.

Hoe snel dit gebeurt, hangt af van hoe intensief en hoe vaak hetzelfde insecticide wordt gebruikt, van de genetische diversiteit van de populatie en van wat resistentie het insect kost.

Hoe met resistentie wordt omgegaan

Het standaardantwoord is het afwisselen of combineren van insecticideklassen met verschillende werkingsmechanismen, zodat resistentie tegen de ene niet beschermt tegen de volgende. Het Insecticide Resistance Action Committee (IRAC) deelt insecticiden in naar werkingsmechanisme om dit te ondersteunen. Nieuwe werkzame stoffen met nieuwe werkingsmechanismen helpen ook, net als geïntegreerde benaderingen die in totaal minder chemie gebruiken.

Een ander soort middel

Een insectenwerend middel werkt in op gedrag en niet op het zenuwstelsel, en is dus een ander middel dan de insecticideklassen hierboven. Het is geen vervanging voor volksgezondheidsprogramma's; volg het advies van de lokale gezondheidsdienst waar muggen ziekten overbrengen.